Zaskroniec zwyczajny – niegroźny strażnik mokradeł i sprzymierzeniec człowieka

Widok węża często budzi niepokój, jednak nie każdy gad stanowi zagrożenie dla człowieka. Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) to najpospolitszy wąż występujący w Polsce i jednocześnie jeden z najbardziej pożytecznych przedstawicieli naszej fauny. Jest całkowicie niejadowity, bardzo płochliwy i odgrywa ważną rolę w zachowaniu równowagi biologicznej terenów podmokłych oraz zbiorników wodnych.

Poznanie jego charakterystycznych cech pozwala uniknąć pomyłki z żmiją zygzakowatą i uświadamia, że zaskroniec jest cennym elementem rodzimej przyrody.

Jak rozpoznać zaskrońca?

Najbardziej charakterystyczną cechą zaskrońca są dwie wyraźne, żółte lub pomarańczowe plamy znajdujące się po bokach głowy, tuż za skroniami. To właśnie od nich pochodzi nazwa gatunku.

Na co jeszcze warto zwrócić uwagę?

• posiada okrągłe źrenice, podczas gdy żmija ma źrenice pionowe, 
• jego ciało ma najczęściej oliwkowozielone, szare lub brunatne ubarwienie, 
• na grzbiecie zazwyczaj nie występuje charakterystyczny zygzak, typowy dla żmii. 

Umiejętność rozpoznawania tych cech jest niezwykle ważna, ponieważ wiele zaskrońców ginie wyłącznie dlatego, że zostały błędnie uznane za jadowite żmije.

Życie między wodą a lądem

Zaskroniec jest gatunkiem silnie związanym z wodą. Najczęściej można go spotkać w pobliżu:

• stawów,  
• jezior,  
• rzek i potoków, 
• mokradeł,  
• starorzeczy.  

To doskonały pływak i nurek. Potrafi pozostawać pod wodą przez kilkanaście minut, gdzie poluje przede wszystkim na żaby, ropuchy oraz niewielkie ryby.

Jednocześnie równie chętnie wygrzewa się na nasłonecznionych brzegach zbiorników wodnych, łąkach czy leśnych polanach.

Mistrz unikania konfliktów

Zaskroniec nie posiada jadu ani silnych zębów, dlatego wykształcił niezwykle skuteczne sposoby obrony.

Najczęściej po prostu ucieka, wykorzystując swoją zwinność i doskonałą umiejętność pływania. Gdy jednak nie ma możliwości odwrotu, sięga po wyjątkowe strategie.

Jedną z nich jest udawanie martwego, nazywane fachowo tanatozą. Wąż zwiotcza, przewraca się na grzbiet, otwiera pysk i wysuwa język, sprawiając wrażenie martwego. Dla wielu drapieżników jest to wystarczający powód, by zrezygnować z ataku.

Drugą metodą obrony jest wydzielanie z gruczołów znajdujących się w okolicy ogona substancji o bardzo intensywnym i nieprzyjemnym zapachu. Choć dla człowieka jest ona uciążliwa, dla drapieżników stanowi skuteczny środek odstraszający.

Kompostownik – idealna wylęgarnia

W przeciwieństwie do żmii zygzakowatej, która rodzi żywe młode, zaskroniec składa jaja.

Samice wybierają miejsca, w których panuje podwyższona temperatura powstająca podczas rozkładu materii organicznej. Doskonale sprawdzają się:

• pryzmy kompostowe, 
• sterty liści, 
• stogi siana, 
• butwiejące resztki roślin. 

Naturalne ciepło pozwala jajom prawidłowo się rozwijać bez konieczności wysiadywania ich przez samicę.

Pożyteczny mieszkaniec ogrodu

Obecność zaskrońca w pobliżu domu może świadczyć o wysokiej jakości środowiska.

Choć jego podstawowym pokarmem są płazy i niewielkie ryby, pomaga również ograniczać liczebność drobnych gryzoni oraz niektórych bezkręgowców. Dzięki temu uczestniczy w utrzymaniu naturalnej równowagi biologicznej.

Zamiast się go obawiać, warto pozwolić mu spokojnie pełnić swoją rolę w ekosystemie.

Co zagraża zaskrońcom?

Zaskroniec zwyczajny objęty jest w Polsce ochroną gatunkową, jednak nadal mierzy się z wieloma zagrożeniami.

Największym z nich jest działalność człowieka.

Do najczęstszych zagrożeń należą:

• zabijanie z powodu błędnego rozpoznania i strachu przed wężami, 
• śmiertelne kolizje z pojazdami podczas wiosennych migracji, 
• osuszanie mokradeł i likwidacja naturalnych zbiorników wodnych, 
• utrata miejsc odpowiednich do rozrodu. 

Ochrona mokradeł oraz zachowanie naturalnych siedlisk są kluczowe dla przetrwania tego gatunku.

Podsumowanie

Zaskroniec zwyczajny to spokojny i niezwykle pożyteczny mieszkaniec naszych terenów podmokłych. Nie stanowi zagrożenia dla człowieka, a wręcz przeciwnie – pomaga utrzymać równowagę przyrodniczą i jest ważnym ogniwem ekosystemów wodnych.

Im lepiej poznamy ten gatunek, tym łatwiej będzie przełamać nieuzasadniony lęk przed wężami i skuteczniej chronić ich naturalne siedliska. Dbałość o mokradła, stawy i niewielkie zbiorniki wodne to jednocześnie troska o zaskrońce i wiele innych gatunków związanych z tymi cennymi ekosystemami.